Aansprakelijkheid beperken met een exoneratieclausule

Wat is een exoneratieclausule?

Een exoneratieclausule is een contractuele bepaling waarmee aansprakelijkheid geheel of gedeeltelijk wordt uitgesloten of beperkt. In de praktijk gebeurt dit op verschillende manieren. Veelgebruikte varianten zijn een beperking tot directe schade, een maximumbedrag aan aansprakelijkheid of een uitsluiting van indirecte schade, zoals gevolgschade of winstderving.

Ondernemers kiezen er bijvoorbeeld vaak voor om de aansprakelijkheid te beperken tot de factuurwaarde van de opdracht of tot het bedrag dat onder een verzekering wordt uitgekeerd. Daarmee wordt het financiële risico beheersbaar gemaakt.

Deze vrijheid kent echter duidelijke grenzen. Aansprakelijkheid voor eigen opzet of bewuste roekeloosheid van de schuldenaar en diens leidinggevenden kan niet worden uitgesloten. Daarnaast kan een exoneratieclausule buiten toepassing blijven indien een beroep daarop naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Hoe verdergaand en eenzijdiger de beperking, hoe groter het risico dat de rechter ingrijpt.

Waarom een standaardclausule vaak niet volstaat

In de praktijk worden exoneratieclausules nog regelmatig overgenomen uit oudere contracten of algemene voorwaarden, zonder dat wordt gekeken naar de specifieke situatie. Dat is risicovol. Een clausule die niet aansluit bij de aard van de overeenkomst, de contractstructuur of de risicoverdeling tussen partijen, kan in een geschil weinig bescherming bieden.

De risico’s van een producent van fysieke producten verschillen wezenlijk van die van een IT-dienstverlener of adviseur. Ook speelt mee of sprake is van een eenmalige opdracht of een langdurige samenwerking. Een effectieve exoneratieclausule is daarom altijd maatwerk en sluit aan bij de concrete activiteiten en risico’s van de onderneming.

Aansprakelijkheid beperken in zakelijke relaties (B2B)

In zakelijke verhoudingen hebben partijen in beginsel veel contractsvrijheid. Dat betekent dat ook vergaande aansprakelijkheidsbeperkingen mogelijk zijn. Die vrijheid is echter niet onbeperkt.

Een beroep op een exoneratieclausule kan worden afgewezen als dit naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. De rechter past daarbij een terughoudende toets toe en beoordeelt alle omstandigheden van het geval. Daarbij spelen onder meer een rol de aard en inhoud van de overeenkomst, de wijze van totstandkoming, de positie van partijen, de mate waarin de aansprakelijkheid is beperkt, de ernst van de tekortkoming en de vraag of over het beding is onderhandeld.

In de praktijk geldt dat naarmate de beperking verder gaat, de kans groter wordt dat deze onder druk komt te staan in een procedure. Juist daarom is het van belang om niet alleen de inhoud van de clausule zorgvuldig te formuleren, maar ook aandacht te besteden aan de totstandkoming en onderhandeling ervan.

Exoneratieclausule in consumentenovereenkomsten (B2C)

Bij overeenkomsten met consumenten is de ruimte om aansprakelijkheid te beperken aanzienlijk kleiner. De wet biedt consumenten bescherming tegen oneerlijke bedingen via onder meer de zwarte en grijze lijst.

Bepalingen op de zwarte lijst zijn altijd ongeldig. Zo mag u niet afspreken dat de consument schade van een derde moet vergoeden die eigenlijk voor uw rekening komt, of dat de consument een groter deel van die schade draagt dan volgens de wet redelijk is.

De grijze lijst bevat bedingen die vermoed worden onredelijk bezwarend te zijn. Hieronder vallen onder meer clausules waarbij de ondernemer zichzelf geheel of gedeeltelijk vrijwaart van een wettelijke verplichting tot schadevergoeding. Dergelijke bedingen zijn niet per definitie ongeldig, maar zullen in veel gevallen geen stand houden.

Voor ondernemers betekent dit dat exoneratieclausules in consumentenrelaties terughoudend en evenwichtig moeten worden geformuleerd. Een realistische en goed onderbouwde beperking heeft een grotere kans van slagen dan een vergaande exoneratieclausule.

Overeenkomst of algemene voorwaarden?

Een exoneratieclausule kan worden opgenomen in de overeenkomst zelf of in de algemene voorwaarden. In beide gevallen is zorgvuldigheid essentieel.

Wanneer het beding in algemene voorwaarden staat, moeten deze op de juiste wijze van toepassing worden verklaard en tijdig ter hand worden gesteld. Gebeurt dat niet, dan kan de wederpartij de voorwaarden vernietigen en vervalt ook de bescherming van de exoneratieclausule. In de praktijk gaat dit regelmatig mis, waardoor ondernemers onnodig risico lopen.

Meer weten over hoe u algemene voorwaarden correct van toepassing verklaart en ter hand stelt? Lees dan ook onze blog over dit onderwerp, waarin wij de belangrijkste aandachtspunten en valkuilen bespreken.

Tot slot

Een exoneratieclausule is een krachtig instrument om risico’s te beheersen, maar alleen als deze juridisch houdbaar en goed afgestemd is op de specifieke situatie. Standaardbepalingen bieden vaak een schijnzekerheid en kunnen in een procedure tekortschieten.

Wilt u beoordelen of uw huidige exoneratieclausule standhoudt, of wilt u een clausule laten opstellen die aansluit bij uw bedrijfsactiviteiten en contractpraktijk?  Neem dan gerust contact op met een van onze ervaren advocaten in het contractenrecht. Wij denken graag met u mee.

Deze blog is uitsluitend informatief van aard en vervangt geen advies op maat. Neem voor uw specifieke situatie altijd contact op met een advocaat.