Het testament inzien: wie mag dat, hoe doet u dat en waar moet u op letten?

Hoe komt u erachter of er een testament is?

Ieder testament dat bij een notaris wordt gemaakt, wordt geregistreerd in het Centraal Testamentenregister (CTR). In dat register staat niet wat er in het testament is bepaald, maar alleen wie een testament heeft gemaakt, op welke datum en bij welke notaris. Tijdens het leven van de erflater kan alleen hij zelf die registratie opvragen. Na het overlijden kan iedereen dat, met een afschrift van de overlijdensakte of een uittreksel uit de registers van de burgerlijke stand.

Blijkt uit het CTR dat er een testament is, dan neemt u contact op met de notaris die in de registratie wordt genoemd. Worden er meerdere testamenten vermeld, dan is in beginsel het laatste testament bepalend. Is er geen testament, dan geldt het wettelijk erfrecht en bent u als bloedverwant mogelijk versterferfgenaam.

Wie mag het testament inzien?

Niet iedereen mag het volledige testament lezen. De erfgenamen krijgen van de notaris een volledig afschrift; zij volgen de erflater onder algemene titel op. Bent u geen erfgenaam, dan krijgt u in de regel alleen een uittreksel: het gedeelte van het testament dat op u betrekking heeft.

Voor een legataris gaat het dan om het legaat dat aan hem is toegekend. Voor een onterfd kind is dat vaak niet meer dan de vaststelling dat hij is onterfd. Juist die vaststelling is van belang: een onterfd kind blijft legitimaris en kan aanspraak maken op zijn legitieme portie, een vordering in geld op de erfgenamen.

Bent u legitimaris en geen erfgenaam, dan kunt u tegenover de erfgenamen en degenen die met het beheer van de nalatenschap zijn belast, zoals de executeur, aanspraak maken op inzage en een afschrift van alle stukken die u voor de berekening van uw legitieme portie nodig hebt (artikel 4:78 van het Burgerlijk Wetboek, hierna: BW). Krijgt u die niet, dan kan inzage in een procedure worden gevorderd.

Is dit wel het laatste en geldige testament?

Is het testament het laatste? In een nieuw testament worden vrijwel altijd alle eerdere uiterste willen herroepen. Een erflater kan ook alleen herroepen, zonder een nieuwe regeling te maken; dan valt de nalatenschap terug op het wettelijk erfrecht. Let dus op de data in het CTR en op de herroepingsclausule in de akte.

Is aan de vormvereisten voldaan? Een testament wordt in de regel bij notariële akte gemaakt; een onderhandse akte kan alleen als zij aan een notaris in bewaring is gegeven (artikel 4:94 BW). Twee personen kunnen niet samen in één akte een testament maken (artikel 4:93 BW) en een testament mag alleen uiterste wilsbeschikkingen bevatten; het is dus geen overeenkomst met een ander. Een handgeschreven briefje zonder notaris, een codicil, kan uitsluitend gelden voor kleding, sieraden, boeken en bepaalde zaken uit de inboedel (artikel 4:97 BW). Is een vormvereiste niet nageleefd, dan kan het testament nietig zijn.

Kon de erflater zijn wil nog bepalen? De notaris moet beoordelen of de erflater zelf beslissingen kan nemen en de gevolgen daarvan kan overzien. Twijfelt u daaraan, bijvoorbeeld omdat het testament kort voor het overlijden is gewijzigd terwijl de erflater toen al dementerend was, dan kunnen erfgenamen, legatarissen en legitimarissen het testament bij de rechter aanvechten.

Welke punten leiden vaak tot een conflict?

Conflicten over een testament beginnen in de praktijk bijna altijd bij de uitleg ervan. Is niet duidelijk wat de erflater heeft bedoeld, dan wordt het testament uitgelegd aan de hand van de verhoudingen die hij kennelijk heeft willen regelen en de omstandigheden waaronder het testament is gemaakt (artikel 4:46 BW). Over die uitleg wordt veel geprocedeerd, en dat geldt des te meer bij oudere testamenten. Testamenten van vóór 2003 gebruiken namelijk begrippen die de wet niet meer kent, zoals de ouderlijke boedelverdeling of een erfstelling over en weer met een vruchtgebruik; wat zo’n regeling vandaag betekent, is niet altijd meteen duidelijk.

Ook de rol van de executeur is een terugkerende bron van discussie. Van belang is welke bevoegdheden hem zijn toegekend, welk loon voor hem is bepaald en of hij de woning mag verkopen. Ontbreekt die laatste bevoegdheid, dan kan de afwikkeling van de nalatenschap stil komen te staan. Verder ontstaat vaak strijd over onterving of een beperkt erfdeel: onterven mag, maar de legitieme portie vormt de ondergrens. Bij de berekening daarvan kunnen ook schenkingen meetellen die de erflater tijdens zijn leven heeft gedaan, bijvoorbeeld aan een broer of zus.

Daarnaast kan een testament voorwaarden verbinden aan wat u krijgt, zoals een uitsluitingsclausule, een bewind of een tweetrapsmaking. Zulke bepalingen bepalen mede wat u met uw erfdeel mag doen en wie het daarna krijgt, en zij hebben doorgaans ook fiscale gevolgen. Behoort ten slotte een onderneming of een aandelenpakket tot de nalatenschap, dan staat het testament niet op zichzelf: de statuten, een aandeelhoudersovereenkomst of een voortzettings- of verblijvingsbeding in een vof of maatschap kunnen iets anders bepalen dan het testament zelf.

Wanneer een advocaat erfrecht inschakelen?

Een testament roept vaak meer vragen op dan het beantwoordt. Een advocaat erfrecht kan:

• beoordelen of u het laatste testament voor u hebt en of u recht hebt op een volledig afschrift;
• uitleggen wat het testament betekent voor uw positie en voor de omvang van uw erfdeel of uw legitieme portie;
• inzage in de stukken van de nalatenschap vorderen als u die niet krijgt;
• het testament aanvechten als de erflater zijn wil niet meer kon bepalen of als sprake is geweest van misbruik van omstandigheden;
• namens u procederen over de uitleg van het testament en over de afwikkeling van de nalatenschap.

Heeft u vragen over een testament of over uw positie als erfgenaam of legitimaris? Of bestaat er discussie over de uitleg of de geldigheid van het testament? Neem dan contact op met onze ervaren advocaten in het erfrecht voor deskundig advies en begeleiding. Meer lezen?
Lees ons vorige artikel over de schulden van de nalatenschap en de volgorde waarin zij worden betaald.