Een onderneming in de nalatenschap: voortzetten of beëindigen?

De ondernemer overlijdt. Klanten willen weten of hun order wordt geleverd, werknemers vragen zich af of hun loon wordt betaald en leveranciers houden hun leveringen aan. Tegelijk staan er schulden open en komt de afwikkeling van de nalatenschap niet op gang.

Benoemt de rechtbank dan een professionele vereffenaar, dan valt de onderneming onder zijn beheer. Mag hij het bedrijf voortzetten? Wie bestuurt de B.V.? En wat gebeurt er met het personeel?

Als advocaat erfrecht word ik regelmatig door de rechtbank tot vereffenaar benoemd. In deze bijdrage beschrijf ik hoe ik met een onderneming in de nalatenschap omga. Kort gezegd: voortzetten kan, maar is nooit een doel op zich.

Eerst: wat moet direct gebeuren?

Mijn eerste vragen zijn praktisch. Moet er iets acuut gebeuren, zoals de verkoop van bederfelijke voorraad of het veiligstellen van een termijn? En is er nog iemand die de dagelijkse leiding heeft? Daarna bepaal ik waar de onderneming juridisch zit.

Eenmanszaak, V.O.F./maatschap of B.V.: wat valt in de nalatenschap?

Bij een eenmanszaak drijft de erflater de onderneming zelf, onder een KVK-nummer. De bedrijfsmiddelen, de contracten, de schulden, etc. behoren dan tot de nalatenschap. Op grond van artikel 4:211 BW beheer ik de onderneming en vertegenwoordig ik de erfgenamen.

Bij een vennootschap onder firma (V.O.F.) of maatschap valt het aandeel van de erflater in deze personenvennootschap in de nalatenschap. De V.O.F. en de maatschap hebben een afscheiden vermogen. Het overlijden van een vennoot leidt naar huidig recht tot ontbinding, tenzij het vennootschapscontract een voortzettingsbeding bevat. De overblijvende vennoten kunnen het aandeel dan vaak overnemen tegen een vooraf bepaalde prijs. Ik ga als vereffenaar na of een schriftelijke vennootschaps-/maatschapscontract is opgesteld, en zo ja, wat de afspraken tussen de vennoten/maten zijn. Indien een voortzettingsbeding is opgenomen, ga ik na of het beding correct en tijdig is ingeroepen en of de prijs redelijk is.

Bij een B.V. valt niet de onderneming zelf in de nalatenschap, maar de aandelen in die B.V. De B.V. is een zelfstandig rechtssubject met eigen rechten en verplichtingen. De B.V. blijft bijvoorbeeld werkgever en contractpartij, en haar schulden zijn in beginsel geen schulden van de nalatenschap. Dat ligt anders bij een persoonlijke borgstelling of bestuurdersaansprakelijkheid van de erflater. Ook een rekening-courant met de B.V. hoort in de boedelbeschrijving, als bate of als schuld. Bij aandelen in een eigen B.V. loopt ook de fiscaliteit vanaf de eerste dag mee. Het overlijden kan een aanzienlijke aanslag inkomstenbelasting meebrengen.

Wie bestuurt de B.V. als de enige bestuurder is overleden?

Bij een B.V. moeten de statuten voor die situatie een regeling bevatten. Wijzen zij geen waarnemer aan, dan benoemt de algemene vergadering van aandeelhouders een nieuwe bestuurder. Tijdens de vereffening oefen ik als vereffenaar in beginsel het stemrecht op de aandelen uit. Behoren alle aandelen tot de nalatenschap en leggen de statuten de benoeming niet elders, dan kan ik dus een nieuwe bestuurder benoemen. Bij een holding speelt dezelfde vraag bij iedere dochtervennootschap.

Het lastige is iemand te vinden die de rol als bestuurder wil vervullen. De Ondernemingskamer zou op verzoek een tijdelijke bestuurder kunnen benoemen, in de regel op kosten van de B.V. Soms wordt voorgesteld dat de vereffenaar zelf als bestuurder optreedt. Daar ben ik zelf in beginsel terughoudend in: je haalt dan de aansprakelijkheid van een bestuurder naar je toe en bovendien kunnen mijn positie als vereffenaar en die van bestuurder met elkaar botsen.

Mag de vereffenaar het bedrijf voortzetten?

Ja, voor zover dat past binnen zijn taak. Artikel 4:211 lid 1 BW verplicht de vereffenaar de nalatenschap als een goed vereffenaar te beheren en te vereffenen. Het beheer biedt ruimte om lopende orders af te maken of de onderneming overeind te houden, totdat zij als lopend geheel kan worden verkocht. Een onderneming die stilligt, verliest immers snel haar waarde.

Tegelijk maakt de vereffenaar op grond van artikel 4:215 BW goederen te gelde voor zover dat nodig is om de schulden te voldoen. Voortzetten is dus een middel, geen doel. Ik maak daarom direct een liquiditeitsprognose, vergelijk voortzetting met stillegging en leg die afweging vast. Is voortzetting niet verantwoord, dan stop ik tijdig. De keuze voor voortzetting en dit op een verantwoorde wijze doen, betekent ook dat de relevante verzekeringen dekking moeten blijven bieden.

Een vereffening is geen faillissement

De vereffenaar heeft niet de ruime opzegmogelijkheden van een curator. Arbeidsovereenkomsten, huur, lease en leverancierscontracten lopen in beginsel door. Wel geeft de wet bij overlijden enkele eigen opzegmogelijkheden, bijvoorbeeld voor een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd en voor huur.

Een contractpartij die goede gronden heeft te vrezen dat de nalatenschap niet nakomt, kan de vereffenaar schriftelijk vragen binnen een redelijke termijn te verklaren dat hij zal nakomen. Blijft die verklaring uit, dan kan zij de overeenkomst in beginsel ontbinden. Anders dan een curator hoeft de vereffenaar daarbij geen zekerheid te stellen. Omgekeerd zeg ik als vereffenaar een duurovereenkomst tijdig op als dat de afwikkeling dient, voor zover de overeenkomst of de wet dat toelaat.

Mag de vereffenaar de onderneming verkopen?

Ja, voor zover dat nodig is om de schulden te voldoen, of als een behoorlijk beheer dat vraagt. De wet schrijft geen openbare verkoop voor. Ik kies de weg met de beste verwachte opbrengst: verkoop als lopend geheel, van losse bedrijfsmiddelen of van de aandelen. Daarover overleg ik zo veel mogelijk met de erfgenamen, maar zij hoeven geen toestemming te geven. Een erfgenaam met bezwaar kan de kantonrechter laten beslissen.

Bij aandelen lees ik eerst de statuten en een eventuele aandeelhoudersovereenkomst. Een blokkeringsregeling, kwaliteitseisen of een aanbiedingsplicht bij overlijden bepalen aan wie en hoe kan worden verkocht of soms ook voor welke prijs.

Wil een kind of de echtgenoot het bedrijf voortzetten?

Dan verdient artikel 4:38 BW aandacht. Een kind, stiefkind of de echtgenoot die het bedrijf voortzet, kan de kantonrechter verzoeken de bedrijfsmiddelen tegen een redelijke prijs over te nemen. Die prijs kan onder de marktwaarde liggen. Het verzoek moet binnen een jaar na het overlijden worden gedaan.

Voor aandelen in een B.V. geldt dit alleen als de erflater bestuurder was en, alleen of met zijn medebestuurders, de meerderheid hield, en als het kind of de echtgenoot als bestuurder zijn positie voortzet. Bovendien gaan de statuten voor: een blokkeringsregeling of aanbiedingsplicht kan het overnamerecht doorkruisen, vooral als er aandeelhouders buiten de nalatenschap zijn. Of het overnamerecht ook geldt voor een aandeel in een V.O.F. of maatschap, is onzeker. Ook daar kunnen de afspraken met de overige vennoten in de weg staan.

Wil een familielid voortzetten, dan breng ik dat in kaart voordat ik met anderen praat.

Wat betekent dit voor de praktijk?

Een onderneming in de nalatenschap vraagt in de eerste weken van de vereffenaar om snelle beslissingen, soms op basis van onvolledige informatie. De vereffenaar staat daarbij onder toezicht van de kantonrechter en wordt getoetst aan wat een redelijk handelende en redelijk bekwame vereffenaar zou doen. Daarom leg ik als vereffenaar elke wezenlijke afweging vast.

Voor betrokkenen geldt:

1. Erfgenamen: voorzie de vereffenaar van de statuten, administratie en inloggegevens en maak een eventueel bezwaar tegen een verkoop tijdig en concreet kenbaar;
2. Medeaandeelhouders en medevennoten: wijs op een aanbiedingsplicht of voortzettingsbeding.
3. Werknemers en contractpartijen van de nalatenschap: de vereffenaar is uw aanspreekpunt.
4. Kind of echtgenoot die wil voortzetten: let op de termijn van een jaar.

Als advocaat erfrecht en curator treed ik op in complexe nalatenschappen en ben ik beschikbaar voor benoeming door de rechtbank als professionele vereffenaar. Zoekt u als advocaat, notaris of andere erfrechtprofessional een erfrecht advocaat die onafhankelijke regie kan voeren over een nalatenschap met een onderneming? Dan denk ik graag mee. Ik kan ook als vereffenaar bij de rechtbank worden voorgedragen. Neem contact op.