Wanneer een nalatenschap vastloopt, kan de rechtbank een vereffenaar benoemen. In de praktijk wordt dan ook wel gesproken over een ‘zware vereffenaar’. Die term komt niet in de wet voor, maar brengt tot uitdrukking dat de positie van een door de rechtbank benoemde vereffenaar wezenlijk verschilt van die van erfgenamen die na beneficiaire aanvaarding zelf vereffenaar zijn.
Na benoeming rijst regelmatig de vraag hoe ver de bevoegdheden van de vereffenaar reiken. Kan hij zelfstandig namens de nalatenschap procederen? Mag hij een woning verkopen als erfgenamen daartegen zijn? En welke zeggenschap houden de erfgenamen zelf nog?
De wet geeft de benoemde vereffenaar vergaande bevoegdheden, maar geen carte blanche.
De vereffenaar treedt in de plaats van de erfgenamen
Het vertrekpunt staat in artikel 4:203 lid 2 BW: wanneer de rechtbank een vereffenaar benoemt, treedt deze als vereffenaar in de plaats van de erfgenamen. De erfgenamen blijven rechthebbenden tot de nalatenschap, maar hun beschikkingsvrijheid wordt tijdens de vereffening aanzienlijk beperkt.
Artikel 4:211 lid 2 BW bepaalt dat de vereffenaar bij de vervulling van zijn taak de erfgenamen in en buiten rechte vertegenwoordigt. De erfgenamen kunnen bovendien niet zonder medewerking van de vereffenaar of machtiging van de kantonrechter over goederen van de nalatenschap of hun aandeel daarin beschikken.
De regie over het beheer en de vereffening komt daarmee in belangrijke mate bij de benoemde vereffenaar te liggen.
Beheren én vereffenen
De centrale norm staat in artikel 4:211 lid 1 BW: de vereffenaar moet de nalatenschap als een goed vereffenaar beheren en vereffenen. Dat is een open norm. Wat van een vereffenaar mag worden verwacht, hangt af van de omstandigheden van de nalatenschap.
Tot het beheer kan bijvoorbeeld behoren dat banktegoeden worden veiliggesteld, administratie wordt verzameld, verzekeringen worden gecontroleerd, vorderingen worden geïnd en maatregelen worden genomen om waardevermindering van nalatenschapsgoederen te voorkomen.
Bij een professioneel benoemde vereffenaar speelt bovendien zijn deskundigheid een rol. Van een professionele vereffenaar mag meer worden verwacht dan het uitsluitend administratief doorlopen van de wettelijke vereffeningsvoorschriften.
De vereffenaar beoordeelt de schulden van de nalatenschap
Een belangrijke taak van de vereffenaar ziet op de schuldeisers.
Op grond van artikel 4:214 BW roept de vereffenaar schuldeisers op om hun vorderingen in te dienen. Bekende schuldeisers moeten daarnaast afzonderlijk worden aangeschreven.
Vervolgens beoordeelt de vereffenaar de ingediende vorderingen. Kan hij zich niet verenigen met een vordering of met een daarop ingeroepen voorrang, dan moet hij dat gemotiveerd aan de schuldeiser meedelen.
Ook hierin heeft de vereffenaar dus een zelfstandige rol. Hij neemt juridische standpunten in over de verschuldigdheid, omvang en rang van vorderingen.
Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat de vereffenaar een door een erfgenaam ingediende vordering op de nalatenschap betwist. De vereffenaar behartigt immers niet het individuele belang van een erfgenaam, maar moet de nalatenschap behoorlijk vereffenen.
Philip Vroegrijk, advocaat en vereffenaar: "De open norm van artikel 4:211 lid 1 BW geeft mij als vereffenaar de ruimte beslissingen te nemen in het belang van de stakeholders."
Bel nu 076 513 6136Mag de vereffenaar goederen uit de nalatenschap verkopen?
Dit is in de praktijk een van de belangrijkste vragen. Artikel 4:215 BW bepaalt dat de vereffenaar goederen van de nalatenschap te gelde maakt, voor zover dat nodig is voor de voldoening van de schulden van de nalatenschap.
De vereffenaar kan dus bijvoorbeeld een woning uit de nalatenschap verkopen als verkoop noodzakelijk is om schulden en vereffeningskosten te voldoen.
Ook de erfgenamen blijven een rol houden. Over de keuze van de te gelde te maken goederen en de wijze van verkoop moet de vereffenaar zoveel mogelijk met hen overleggen. Dat overlegvereiste betekent overigens niet dat de erfgenamen toestemming moeten geven.
Maakt een erfgenaam bezwaar tegen de voorgenomen verkoop, dan kan hij de beslissing van de kantonrechter inroepen. De vereffenaar maakt dan pas op de plaats, totdat de kantonrechter hier een uitspraak over heeft gedaan.
Omdat enkel overleg is vereist en niet een consensus, kan een door de rechtbank benoemde vereffenaar voorkomen dat de vereffening volledig wordt geblokkeerd doordat één erfgenaam iedere verkoop tegenhoudt. Dit geeft de zware vereffenaar een bepaalde slagkracht.
Kan de vereffenaar namens de nalatenschap procederen?
Ja, voor zover dat nodig is voor de vervulling van zijn taak.
Op grond van artikel 4:211 lid 2 BW vertegenwoordigt de vereffenaar de erfgenamen in en buiten rechte. Een benoemde vereffenaar heeft niet slechts de bevoegdheid om verweer te voeren wanneer de nalatenschap wordt aangesproken. Zijn taak kan ook meebrengen dat hij zelf een procedure moet beginnen om de omvang of samenstelling van de nalatenschap vast te stellen of vermogen voor de schuldeisers te realiseren. Dat kan betekenen dat hij namens de nalatenschap een vordering instelt, goederen opeist, een overeenkomst beëindigt of verweer voert tegen een vordering van een derde.
Dat de bevoegdheid bestaat, betekent echter nog niet dat procederen in een concreet geval ook verantwoord is. Procederen is geen doel op zich. Van een professionele vereffenaar mag worden verwacht dat hij vooraf een afweging maakt tussen het financiële belang van de procedure, de proceskansen, de te verwachten kosten en het belang van de schuldeisers van de nalatenschap.
Ook hier geldt dus de norm van de ‘goed vereffenaar’.
De vereffenaar staat onder controle van de kantonrechter
Hoewel de benoemde vereffenaar zelfstandig optreedt, opereert hij niet zonder toezicht.
Artikel 4:210 BW bepaalt dat de vereffenaar de kantonrechter alle gewenste inlichtingen moet verstrekken en de aanwijzingen van de kantonrechter bij de vereffening moet volgen. In de lagere rechtspraak is het criterium ontwikkeld dat een kantonrechter slechts aanwijzingen geeft, indien daarvoor ‘gegronde redenen’ bestaan. Zo ontstaat een evenwicht: de vereffenaar krijgt voldoende zelfstandigheid om daadwerkelijk regie te voeren, maar zijn taakuitoefening blijft (zo nodig) onder rechterlijke controle staan.
De vereffenaar mag in beginsel niet verdelen
Een belangrijk onderscheid is dat vereffening iets anders is dan verdeling.
De taak van de vereffenaar is primair gericht op het beheren van de nalatenschap, het vaststellen en voldoen van schulden en het zo nodig te gelde maken van goederen.
Is de vereffening voltooid en resteert een overschot, dan moeten de overgebleven goederen ten titel van beheer aan de erfgenamen worden afgegeven. De erfgenamen dienen vervolgens zelf tot overeenstemming te komen over de verdeling. Geschillen tussen erfgenamen over de wijze waarop zij dat overschot onderling verdelen, behoren in beginsel niet tot de taak van de vereffenaar. De erfgenamen kunnen hiervoor zo nodig een verdelingsprocedure starten.
Onafhankelijke regie bij een vastgelopen nalatenschap
De meerwaarde van een door de rechtbank benoemde professionele vereffenaar ligt uiteindelijk niet alleen in het uitvoeren van wettelijke formaliteiten.
Een vereffenaar moet vermogen veiligstellen, juridische posities beoordelen, vorderingen van schuldeisers beoordelen, zo nodig goederen verkopen en waar nodig namens de nalatenschap procederen. Zijn bevoegdheden zijn aanzienlijk, maar steeds gekoppeld aan zijn wettelijke opdracht: de nalatenschap als een goed vereffenaar beheren en vereffenen.
Juist wanneer erfgenamen tegenover elkaar staan, goederen niet beschikbaar komen of onduidelijkheid bestaat over schulden en aanspraken, kan onafhankelijke regie noodzakelijk zijn om een nalatenschap weer in beweging te krijgen.
Als advocaat erfrecht treed ik op in complexe en vastgelopen nalatenschappen en ben ik beschikbaar voor benoeming door de rechtbank als professionele vereffenaar. Heeft u als advocaat, notaris of andere erfrechtprofessional een nalatenschap waarin onafhankelijke regie nodig is? Dan denk ik graag mee over de vraag of benoeming van een professionele vereffenaar passend is. Ik kan daarbij ook als vereffenaar bij de rechtbank worden voorgedragen. Neem contact op voor meer informatie.