De eerste 30 dagen na benoeming als vereffenaar: van beschikking naar regie

De beschikking komt binnen. De rechtbank heeft een professionele vereffenaar benoemd. En dan?

Bij een vastgelopen nalatenschap is de benoeming van een door de rechtbank benoemde vereffenaar geen eindpunt, maar juist het begin. In korte tijd moet duidelijk worden wat tot de nalatenschap behoort, welke risico’s onmiddellijk aandacht vragen, wie aanspraken hebben en welke stappen nodig zijn om de vereffening daadwerkelijk in beweging te krijgen. De eerste 30 dagen vormen geen wettelijke termijn. Wel is dit in mijn praktijk een belangrijke periode waarin de basis wordt gelegd voor het verdere verloop van de zware vereffening.

Hoe ziet die eerste maand eruit?

Dag 1: eerst de juridische positie bepalen

Mijn eerste stap is niet direct erfgenamen bellen of banken aanschrijven. Eerst moet duidelijk zijn wat de rechtbank precies heeft beslist en wat de juridische uitgangspositie is.

Ik analyseer de benoemingsbeschikking en vraag bij de advocaat van de aanvrager het procesdossier op. Daarbij kijk ik onder meer naar de grond(en) voor benoeming, de kring van erfgenamen, eventuele beneficiaire aanvaardingen of verwerpingen, de aanwezigheid van een executeur of boedelnotaris en de vraag of een rechter-commissaris is benoemd. Ook bestudeer ik het testament en hetgeen partijen aan feiten en juridische argumenten hebben aangevoerd in hun processtukken.

Ook het huwelijksvermogensrecht kan meteen bepalend zijn. Een inventarisatie begint immers niet met de vraag welke goederen ergens aanwezig zijn, maar met de vraag welk vermogen civielrechtelijk tot de nalatenschap behoort. Verder beoordeel ik direct of al procedures lopen, termijnen verstrijken of rechten van de nalatenschap dreigen verloren te gaan.

De eerste formaliteiten

Een zware vereffening kent formaliteiten die niet kunnen wachten totdat alle feiten bekend zijn. De benoeming moet bijvoorbeeld overeenkomstig de beschikking worden bekendgemaakt. Daarnaast moet de kantonrechter worden verzocht een datum vast te stellen waarvóór schuldeisers hun vorderingen ter verificatie bij de vereffenaar moeten indienen. Bekende schuldeisers worden afzonderlijk aangeschreven en onbekende schuldeisers openlijk opgeroepen. Het is dus niet voldoende om af te wachten welke schuldeisers zich uit eigen beweging melden.

Week 1: vermogen veiligstellen en risico’s beperken

Vanaf het moment van benoeming rust op de vereffenaar de taak de nalatenschap als een goed vereffenaar te beheren. Dat betekent in de eerste plaats: voorkomen dat vermogen verdwijnt of onnodig in waarde daalt. Ik beoordeel waar de administratie, banktegoeden, effecten, woningen, voertuigen en andere goederen zich bevinden. Zijn woningen en andere waardevolle goederen voldoende verzekerd? Wie heeft de sleutels? Moeten waardevolle zaken worden veiliggesteld? Zijn er doorlopende lasten die kunnen worden beëindigd? Dreigt beslag, executie, afsluiting of waardevermindering?

In voorkomende gevallen leg ik vast hoe een woning of inboedel wordt aangetroffen door foto’s te maken, stel ik administratie veilig, worden contanten afgestort, sloten vervangen of juridische maatregelen genomen om rechten van de nalatenschap veilig te stellen. Ook registers zoals Kadaster, RDW en KvK en eerdere belastingaangiften kunnen belangrijke informatie opleveren.

Week 1 en 2: wie zijn de betrokkenen?

Vervolgens breng ik de erfgenamen, schuldeisers en overige betrokkenen in kaart.

Als de erfgenamen bekend zijn, heeft het mijn voorkeur om een kennismakingsgesprek in te plannen en zo nodig meerdere kennismakingen als tussen erfgenamen geschillen bestaan. Bovendien stuur ik de erfgenamen altijd een brief over wie de vereffenaar is, welke informatie van hen wordt verlangd, op welke wijze wordt gecommuniceerd, wat zij redelijkerwijs van het verdere traject kunnen verwachten, welke verplichtingen zij zelf hebben en wat de positie van de vereffenaar is.

Sommige erfgenamen zijn in de veronderstelling dat ik (enkel) hun belangen vertegenwoordig. Een door de rechtbank benoemde vereffenaar is echter niet de advocaat van de erfgenaam. Hij heeft een zelfstandige wettelijke taak, waarbij naast de belangen van de erfgenamen met name ook de belangen van de schuldeisers van belang zijn. Dat kan betekenen dat ik een standpunt van die erfgenaam niet volg, een door een erfgenaam ingediende vordering betwist of concludeer dat een vermogensbestanddeel in het belang van de vereffening moet worden verkocht. Juist die onafhankelijke positie kan bij ernstig verstoorde verhoudingen de noodzakelijke regie brengen.

Zijn niet alle erfgenamen bekend of bestaat onzekerheid over de kring van erfgenamen, dan kan nader onderzoek noodzakelijk zijn. Artikel 4:225 BW kan aanleiding geven tot opsporing of oproeping van onbekende erfgenamen. Naast erfgenamen kunnen onder meer legatarissen, legitimarissen, hypotheekhouders, banken, verzekeraars, de Belastingdienst en zakelijke relaties een rol spelen.

Daarbij is juridische kwalificatie belangrijk. Niet iedere betrokkene is ook schuldeiser. Zo zal bij een legitimaris moeten worden beoordeeld of daadwerkelijk een beroep op de legitieme portie is gedaan en, indien dat zo is, of de daaruit voortvloeiende vordering reeds opeisbaar is.

Vanaf dit moment ontstaat ook langzamerhand de lijst met erkende en betwiste vorderingen.

Week 2 en 3: de boedelbeschrijving

De vereffenaar moet met bekwame spoed een boedelbeschrijving opmaken. Bij een eenvoudige nalatenschap kan dat relatief overzichtelijk zijn. Bij een complexe nalatenschap begint hier juist het onderzoek. Niet alleen banksaldi en onroerende zaken zijn relevant. Ook vorderingen van erflater, ondernemingsbelangen, rekening-courantposities, eerdere giften, levensverzekeringen en andere vermogensrechten kunnen van belang zijn.

Binnen dertig dagen is daarom niet altijd een definitieve boedelbeschrijving mogelijk. Ik werk vanaf het begin met een ‘levende’ vermogensopstelling: een steeds verder onderbouwd overzicht van activa, passiva, betwiste posten, onzekerheden en nog ontbrekende informatie. De boedelbeschrijving wordt vervolgens overeenkomstig de wettelijke systematiek ter inzage gelegd.

Fiscaliteit loopt parallel mee

Al vroeg moet worden nagegaan welke aangiften zijn gedaan, welke aanslagen zijn opgelegd en welke fiscale verplichtingen nog openstaan. Daarbij kan het gaan om erfbelasting, inkomstenbelasting en – bij ondernemingsvermogen – andere fiscale verplichtingen.

Ook eerdere aangiften kunnen waardevolle informatie bevatten over de omvang en samenstelling van het nalatenschapsvermogen. Als specialistische fiscale kennis nodig is, wordt tijdig een fiscalist ingeschakeld.

Week 3 en 4: van inventarisatie naar vereffeningsstrategie

Na enkele weken ontstaat doorgaans een eerste betrouwbaar beeld. Dan verschuift de aandacht van ‘wat is er?’ naar ‘wat moet er gebeuren?’

Moet een woning worden verkocht omdat dit nodig is om schulden te kunnen betalen? Moet een vordering worden geïncasseerd? Is procederen nodig en verantwoord? Dreigt een aanspraak te vervallen? Is onderzoek naar eerdere vermogensverschuivingen nodig? Of moet juist worden voorkomen dat een relatief kleine nalatenschap wordt uitgehold door verdere kosten?

Een professionele vereffenaar moet dus niet alleen beoordelen wat juridisch mogelijk is, maar steeds ook wat proportioneel en economisch verantwoord is.

Na 30 dagen: controle over de vereffening

Na de eerste maand hoeft de nalatenschap nog lang niet te zijn vereffend. Wel moet er in beginsel een veel scherper beeld bestaan van:

• de omvang en samenstelling van de nalatenschap;
• de erfgenamen en andere betrokkenen;
• lopende verplichtingen en fiscale posities;
• betwiste of onzekere aanspraken;
• urgente juridische of praktische risico’s;
• de liquiditeitspositie;
• de strategie voor de verdere vereffening.

De zware vereffening bestaat uiteindelijk uit verschillende opeenvolgende fasen: inventarisatie en beheer, (zo nodig) liquidatie van het vermogen, rekening en verantwoording en uitdelingslijst, betaling van schuldeisers en uiteindelijk afgifte van een eventueel overschot aan de erfgenamen.

De eerste dertig dagen zijn daarom vooral de periode waarin de voorwaarden worden gecreëerd om die latere fasen zorgvuldig te kunnen doorlopen. Het doel is niet dat na dertig dagen alles is opgelost. Het doel is dat de vereffenaar dan de controle heeft: juridisch, financieel én organisatorisch.

Voor de verwijzende advocaat betekent benoeming van een professionele vereffenaar dat niet langer iedere praktische en juridische impasse afzonderlijk tussen de erfgenamen hoeft te worden opgelost. Er komt één onafhankelijke functionaris die informatie verzamelt, risico’s beoordeelt, prioriteiten stelt en binnen zijn wettelijke taak de noodzakelijke beslissingen neemt.

Als advocaat erfrecht treed ik op in complexe en vastgelopen nalatenschappen en ben ik beschikbaar voor benoeming door de rechtbank als professionele vereffenaar. Heeft u als advocaat, notaris of andere erfrechtprofessional een nalatenschap waarin onafhankelijke regie nodig is? Dan denk ik graag mee over de vraag of benoeming van een professionele vereffenaar passend is en kan ik desgewenst bij de rechtbank als vereffenaar worden voorgedragen. Neem contact op voor meer informatie.